Trong 6 quân cờ vua, Mã là quân khiến trẻ mới học bối rối nhất — vì nó là quân duy nhất không đi thẳng. Bài này giải thích nước đi chữ L, trả lời câu hỏi "Mã có bị cản không", và chỉ cách dạy con nhớ nước Mã trong một buổi.
Bài này nằm trong cụm kiến thức nền tảng, bổ trợ cho bài tổng quan các quân cờ vua và cách xếp bàn.
Vì hình dáng đầu ngựa, quân Mã rất hay được gọi là con Mã (hay con ngựa). Trong sách cờ và biên bản thi đấu thì luôn dùng "Mã".
Quân Mã trong cờ vua đi như thế nào?
Mã đi theo hình chữ L: 2 ô theo một hướng (ngang hoặc dọc), rồi 1 ô theo hướng vuông góc. Cách nhớ khác cũng đúng y hệt: đi 1 ô thẳng rồi 1 ô chéo tiếp nối. Dù mô tả kiểu nào, Mã luôn kết thúc ở ô khác màu với ô nó đang đứng.
- Mã ăn quân ngay tại ô nó đáp xuống — không ăn quân nằm giữa đường đi.
- Từ một ô trống trải, Mã có tối đa 8 nước đi toả ra như hình bông hoa.
- Mã là quân duy nhất có thể đi ngay ở nước đầu tiên khi bàn cờ còn nguyên hàng Tốt.
Quân Mã có bị cản như cờ tướng không?
Không. Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai môn cờ. Trong cờ tướng, Mã bị "cản chân" nếu có quân đứng ngay cạnh. Trong cờ vua, Mã nhảy qua tất cả — quân mình lẫn quân đối phương, bao nhiêu quân cũng được. Chỉ có một điều kiện duy nhất: ô đích không được có quân của chính mình.
Chính vì vậy Mã là quân cực mạnh ở thế cờ đông đúc, bí bách — khi Tượng và Xe bị hàng Tốt chặn kín thì Mã vẫn xuyên qua được. Xem thêm so sánh đầy đủ tại bài cờ vua và cờ tướng khác nhau thế nào.
Mã mạnh yếu tuỳ vị trí — con số cần nhớ
Giá trị quy ước của Mã là 3 điểm, ngang Tượng (xem giá trị quân cờ vua). Nhưng sức mạnh thật của Mã phụ thuộc gần như hoàn toàn vào chỗ nó đứng:
| Vị trí của Mã | Số ô kiểm soát | Đánh giá |
|---|---|---|
| Góc bàn cờ (a1, h8...) | 2 | Rất yếu — tránh đưa Mã vào góc |
| Cạnh biên (a4, h5...) | 4 | Yếu — có câu "Mã ở biên là Mã tồi" |
| Gần trung tâm (c3, f6...) | 6 | Khá |
| Trung tâm (d4, e5...) | 8 | Mạnh nhất |
Đây là lý do nguyên tắc khai cuộc dạy "đưa Mã ra trung tâm trước". Chi tiết trong bài khai cuộc cờ vua: 5 nguyên tắc.
Nĩa Mã — đòn đánh đôi đáng sợ nhất với người mới
Vì Mã tấn công theo hình chữ L, các quân bị nó chiếu không thể tự bảo vệ lẫn nhau như khi bị Xe hay Tượng tấn công. Khi một con Mã cùng lúc tấn công hai quân trở lên, ta gọi đó là nĩa Mã (fork) — đối phương chỉ cứu được một.
Nguy hiểm nhất là nĩa hoàng gia: Mã đồng thời chiếu Vua và tấn công Hậu. Đối phương buộc phải chống chiếu trước, và mất Hậu ngay sau đó. Trẻ ở Athena được luyện riêng dạng đòn này trong phần chiến thuật cờ vua cơ bản.
Mẹo dạy trẻ nhớ nước Mã trong một buổi
- Đếm to "1 – 2 – ngoặt": hai ô thẳng rồi một ô ngoặt sang ngang. Cho con vừa đếm vừa di chuyển.
- Luật đổi màu ô: Mã đứng ô trắng thì nước sau chắc chắn đáp xuống ô đen. Sai màu là sai nước.
- Trò "Mã đi khắp bàn": đặt Mã ở a1, đặt 5 đồng xu rải rác, yêu cầu con nhặt hết bằng nước Mã. Vừa vui vừa khắc sâu.
- Bài tập nĩa: đặt Vua và Hậu đối phương, đố con tìm ô đặt Mã để chiếu cả hai.
Tại CLB Cờ Vua Athena, mỗi nước đi của từng quân được dạy bằng một trò chơi riêng trước khi con đánh ván đầu tiên — cách này giúp trẻ 4,5–6 tuổi nắm nước Mã nhanh hơn nhiều so với học thuộc lý thuyết. Phụ huynh Đà Nẵng có thể đăng ký một buổi học thử miễn phí để xem con phản ứng thế nào với môn cờ.
HLV Cờ Vua tại CLB Cờ Vua Athena, đạt chứng chỉ FIDE School Instructor, mạnh về cờ tàn và trung cuộc. Xem hồ sơ & chứng chỉ →
Câu hỏi thường gặp
Con mã trong cờ vua đi như thế nào?
Mã đi theo hình chữ L: 2 ô theo một hướng (ngang hoặc dọc) rồi 1 ô vuông góc với hướng đó. Mã ăn quân đứng ở ô nó đáp xuống, và luôn kết thúc ở ô khác màu với ô xuất phát.
Quân Mã trong cờ vua có bị cản không?
Không. Khác với cờ tướng, Mã cờ vua nhảy qua mọi quân cản đường — cả quân mình lẫn quân đối phương. Nước đi chỉ bị cấm khi ô đích đang có quân của chính mình.
Quân Mã cờ vua mấy điểm, mạnh hơn Tượng không?
Mã được quy ước 3 điểm, bằng Tượng. Mã mạnh hơn Tượng ở thế cờ bí, nhiều Tốt chặn; Tượng mạnh hơn ở thế thoáng, bàn cờ trống trải.
Mỗi bên có bao nhiêu quân Mã?
Mỗi bên có 2 quân Mã khi bắt đầu ván cờ, đứng ở hai ô b1 và g1 (bên Trắng) hoặc b8 và g8 (bên Đen), tức là giữa Xe và Tượng.
Con ngựa trong cờ vua đi như thế nào?
Quân Mã — nhiều người gọi là "con ngựa" — đi theo hình chữ L: hai ô theo một hướng rồi một ô vuông góc. Mã là quân duy nhất đi xuyên qua được các quân khác, nên không bị cản đường.
Cho con học thử cờ vua miễn phí
CLB Cờ Vua Athena — 4 cơ sở tại Đà Nẵng, HLV chuẩn FIDE. Đăng ký một buổi học thử để bé trải nghiệm.
Đăng ký học thử →
