Deep Blue là siêu máy tính do IBM chế tạo. Tháng 5/1997, nó trở thành cỗ máy đầu tiên trong lịch sử đánh bại một đương kim vô địch cờ vua thế giới trong một trận đấu đủ ván — đối thủ là Garry Kasparov, kỳ thủ được xem là mạnh nhất hành tinh khi ấy.
Deep Blue là gì?
Deep Blue là một siêu máy tính chuyên dụng của hãng IBM, thiết kế cho đúng một việc duy nhất: chơi cờ vua. Phiên bản tái đấu Kasparov năm 1997 gồm một máy SP-2 32 node với 512 con chip chuyên dụng cho cờ, tính được khoảng 200 triệu nước đi mỗi giây.
Con số đó nghe khổng lồ, nhưng hãy đặt cạnh con người: một kỳ thủ giỏi chỉ xét được vài nước mỗi giây. Cái máy hơn hẳn là tốc độ. Cái con người hơn là biết chọn đúng vài nước đáng xét — và đó chính là thứ trẻ rèn khi học cờ.
Trước Deep Blue: 250 năm người ta mơ về cỗ máy biết chơi cờ
"Người Thổ" (1769) — cỗ máy lừa cả châu Âu
Năm 1769, kỹ sư người Hungary Wolfgang von Kempelen chế tạo một cỗ máy để làm vui lòng nữ hoàng Áo Maria Theresia: một hình nộm mặc trang phục Thổ Nhĩ Kỳ ngồi trước bàn cờ, bên dưới là bộ máy cơ khí. "Người Thổ" đi lưu diễn khắp châu Âu suốt nhiều năm và hạ cả những nhân vật nổi tiếng như Napoleon Bonaparte và Benjamin Franklin.
Sự thật đơn giản hơn nhiều: bên trong có một kỳ thủ thật được giấu rất khéo. Cỗ máy bị thiêu huỷ trong đám cháy bảo tàng Philadelphia năm 1856. Bài học là suốt gần hai thế kỷ, "máy chơi cờ" mới chỉ là một màn ảo thuật.
Alan Turing và chương trình cờ đầu tiên (1947–1950)
Năm 1947, nhà toán học người Anh Alan Turing mô tả chương trình máy tính chơi cờ đầu tiên, rồi lập ra nó năm 1950. Trớ trêu là khi ấy chưa có máy tính nào đủ mạnh để chạy chương trình đó, nên Turing phải tự cầm giấy bút đóng vai máy, tính từng nước theo đúng quy tắc mình viết ra.
Từ phòng thí nghiệm ra thị trường (1970–1990)
- 1970: giải vô địch cờ máy tính quốc tế đầu tiên được tổ chức tại New York; chương trình Chess 3.0 giành giải nhất.
- 1977: chiếc máy vi tính chuyên chơi cờ đầu tiên — Chess Challenger — được chế tạo.
- Thập niên 1990: Mephisto, Fritz, Chess Genius… đã đủ sức đánh bại nhiều đại kiện tướng.
Chỉ trong khoảng hai thập kỷ, máy đi từ chỗ "dễ bị một người chơi bình thường khuất phục" đến chỗ đấu ngang ngửa kiện tướng quốc tế.
Hai trận Kasparov – Deep Blue
1996: con người thắng 4–2
Tháng 2/1996 tại Philadelphia, Deep Blue gây chấn động khi thắng ngay ván đầu tiên — lần đầu một máy tính thắng một ván cờ tiêu chuẩn trước đương kim vô địch thế giới. Nhưng Kasparov bình tĩnh trở lại, thắng 3 và hoà 2 ván còn lại, khép trận với tỉ số 4–2.
1997: máy thắng 3,5–2,5
Một năm sau, IBM nâng cấp toàn diện cả phần cứng lẫn phần mềm rồi tái đấu tại New York (3–11/5/1997). Lần này sau 6 ván, Deep Blue thắng 2, hoà 3, Kasparov chỉ thắng 1 — chung cuộc 3,5–2,5. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử một máy tính hạ đương kim vô địch thế giới trong một trận đấu đủ ván.
Ván quyết định là ván 6. Kasparov chơi Phòng thủ Caro-Kann, và ở nước thứ 7 quân Đen đi h6 — một nước mà về sau nhiều người cho rằng ông đã nhầm thứ tự nước đi. Deep Blue đáp lại bằng một nước thí quân không ai ngờ tới:
8.M:e6 — Mã trắng lao vào ô e6 và bỏ mình cho Tốt f7 ăn. Đổi lại, lớp vỏ bọc quanh Vua Đen bị xé toang. Đây là kiểu thí quân mang tính "đầu tư": Trắng mất quân ngay lập tức nhưng đổi lấy thế tấn công lâu dài.
Kasparov đáp 8…He7, Deep Blue nhập thành 9.0-0, rồi sau 9…f:e6 10.Tg6+ Vd8, Vua Đen bị đẩy sang d8 và mất hẳn quyền nhập thành:
Vua kẹt giữa bàn, hai Xe đen không nối được với nhau, trong khi quân Trắng đã phát triển xong và nhập thành an toàn. Kasparov đầu hàng ở nước 19 — một ván cờ ngắn đến mức gây sững sờ ở cấp độ vô địch thế giới.
Sau Deep Blue, máy còn mạnh tới đâu?
| Năm | Cột mốc |
|---|---|
| 1769 | Người Thổ của Kempelen — thực chất có người giấu bên trong |
| 1947–1950 | Alan Turing viết chương trình cờ đầu tiên |
| 1970 | Giải vô địch cờ máy tính quốc tế đầu tiên |
| 1996 | Kasparov thắng Deep Blue 4–2 |
| 1997 | Deep Blue thắng Kasparov 3,5–2,5 |
| 2002 | Kramnik hoà Deep Fritz 4–4 |
| 2005 | Hydra hạ đại kiện tướng Michael Adams 5,5–0,5 |
| 2006 | Deep Fritz 10 thắng Kramnik 4–2, không thua ván nào |
Giáo sư Monty Newborn (Đại học McGill, Canada) nhận xét sau trận năm 2006 rằng những trận người-đấu-máy như vậy có lẽ sẽ không còn nữa. Và đúng như vậy: ngày nay một phần mềm cờ vua chạy trên điện thoại cũng đã mạnh hơn mọi kỳ thủ từng sống. FIDE từng tính chuyện cho máy dự giải vô địch của người nhưng phải bỏ ý định đó vì chênh lệch quá lớn.
Vậy trẻ còn học cờ vua để làm gì?
Đây là câu hỏi phụ huynh hay đặt ra nhất khi nghe chuyện Deep Blue. Câu trả lời ngắn gọn: máy mạnh hơn không làm cờ vua mất giá trị — cũng như xe máy chạy nhanh hơn người không làm môn điền kinh biến mất.
Trẻ học cờ không phải để đua tốc độ tính toán với máy, mà để rèn những thứ máy không thể học thay: ngồi yên và nghĩ trước khi hành động, chịu trách nhiệm với nước đi mình vừa chọn, và bình tĩnh khi thua. Xem thêm lợi ích của cờ vua với trẻ em và cờ vua giúp trẻ thông minh hơn không.
Ngược lại, chính sức mạnh của máy biến nó thành công cụ luyện tập tuyệt vời cho người học:
- Xem lại ván vừa đánh, máy chỉ ra chính xác nước nào hỏng và hỏng bao nhiêu.
- Luyện thế cờ không giới hạn số lần, không bao giờ mệt.
- Nhưng máy chỉ nói nước nào đúng, không nói vì sao đúng — và không nhìn thấy con bạn đang nản. Đó vẫn là việc của huấn luyện viên.
Ở Athena, máy được dùng đúng vai trò công cụ: HLV phân tích ván đấu của học viên rồi giảng lại bằng ngôn ngữ trẻ hiểu được. Nếu bạn muốn con bắt đầu, hãy xem lộ trình 5 cấp độ hoặc đăng ký một buổi học thử miễn phí.
Kiện tướng Quốc gia, Arena Grandmaster (AGM), ELO FIDE 2128 — HLV trưởng CLB Cờ Vua Athena, chịu trách nhiệm chuyên môn và định hướng đào tạo toàn hệ thống. Xem hồ sơ & chứng chỉ →
Câu hỏi thường gặp
Deep Blue là gì?
Deep Blue là siêu máy tính chuyên chơi cờ vua do hãng IBM chế tạo. Phiên bản năm 1997 gồm máy SP-2 32 node với 512 chip chuyên dụng, tính được khoảng 200 triệu nước đi mỗi giây.
Deep Blue thắng Kasparov năm nào?
Tháng 5/1997 tại New York, Deep Blue thắng Garry Kasparov với tỉ số 3,5–2,5. Trước đó, năm 1996 tại Philadelphia, Kasparov đã thắng Deep Blue 4–2.
Ai viết chương trình cờ vua đầu tiên cho máy tính?
Nhà toán học người Anh Alan Turing. Ông mô tả chương trình năm 1947 và lập ra nó năm 1950, khi chưa có máy tính nào đủ mạnh để chạy nên ông phải tự tính từng nước bằng giấy bút.
"Người Thổ" năm 1769 có phải máy chơi cờ thật không?
Không. Bên trong cỗ máy của Kempelen có một kỳ thủ thật được giấu khéo. Nó đánh bại cả Napoleon và Benjamin Franklin, nhưng chỉ là một màn ảo thuật cơ khí.
Máy tính mạnh hơn con người thì trẻ học cờ vua để làm gì?
Để rèn tư duy, tính kiên nhẫn và khả năng chịu trách nhiệm với quyết định của mình — những thứ máy không học thay được. Máy chỉ ra nước nào sai, nhưng không giải thích vì sao và không nhìn thấy trẻ đang nản; đó là việc của huấn luyện viên.
Cho con học thử cờ vua miễn phí
CLB Cờ Vua Athena — 4 cơ sở tại Đà Nẵng, HLV chuẩn FIDE. Đăng ký một buổi học thử để bé trải nghiệm.
Đăng ký học thử →
