Trung tâm bàn cờ vua là gì? Cánh Vua, cánh Hậu và các yếu tố cần biết

Bàn cờ vua có 64 ô, nhưng không ô nào giá trị như ô nào. Bốn ô ở chính giữa — d4, e4, d5, e5 — gọi là trung tâm chính, và ai kiểm soát được chúng thường nắm thế chủ động. Bài này giải thích toàn bộ các yếu tố của bàn cờ mà mọi nguyên tắc khai cuộc đều dựa vào.

Cột dọc, hàng ngang và đường chéo

• Cột dọc: 8 dãy ô theo chiều dọc, ký hiệu từ a đến h.
• Hàng ngang: 8 dãy ô theo chiều ngang, đánh số từ 1 đến 8.
• Đường chéo: các ô cùng màu dính nhau ở góc. Đường chéo được gọi tên bằng ô đầu và ô cuối, ví dụ "a1–h8" hay "c8–h3".

Mỗi ô cờ được gọi tên bằng giao điểm của cột và hàng. Ô a3 là giao của cột a và hàng 3; ô b4 là giao của cột b và hàng 4.

Bàn cờ có 13 đường chéo ô sẫm và 13 đường chéo ô sáng. Trong đó hai đường dài nhất — a1–h8 và h1–a8, mỗi đường 8 ô — được gọi là hai đường chéo lớn.

Trung tâm chính và trung tâm mở rộng

Người ta chia trung tâm bàn cờ thành hai phần:

• Trung tâm chính — 4 ô: d4, e4, d5, e5.
• Trung tâm mở rộng — 12 ô bao quanh: c3, c4, c5, c6, d6, e6, f6, f5, f4, f3, e3, d3 (cộng cả 4 ô trung tâm chính).

Vì sao trung tâm quan trọng? Vì quân đứng giữa bàn kiểm soát được nhiều ô hơn hẳn. Một quân Mã đứng ở d4 khống chế 8 ô; cũng quân Mã đó đứng ở góc a1 chỉ khống chế 2 ô — xem quân Mã trong cờ vua.

Đây chính là lý do nguyên tắc khai cuộc số một là chiếm trung tâm. Không nắm khái niệm này thì mọi lời khuyên về khai cuộc đều trở nên khó hiểu — xem 5 nguyên tắc khai cuộc cờ vua.

Cánh Vua và cánh Hậu

Bàn cờ được chia làm đôi theo chiều dọc, đặt tên theo quân đứng ở cột đó lúc bắt đầu ván:

• Cánh Hậu — từ cột a đến cột d (phía quân Hậu đứng).
• Cánh Vua — từ cột e đến cột h (phía quân Vua đứng).

Cách chia này dùng rất nhiều trong thực chiến. Nhập thành gần (0-0) là đưa Vua về cánh Vua; nhập thành xa (0-0-0) là về cánh Hậu — xem luật nhập thành. Trong trung cuộc, một bên thường chọn tấn công ở một cánh cụ thể thay vì dàn đều cả bàn.

Lãnh thổ — phần sân của mỗi bên

• Từ hàng 1 đến hàng 4 là lãnh thổ của bên Trắng.
• Từ hàng 5 đến hàng 8 là lãnh thổ của bên Đen.

Đưa được quân sang lãnh thổ đối phương và giữ được ở đó nghĩa là bạn đang giành không gian. Ngược lại, quân bị dồn hết về lãnh thổ nhà thường là dấu hiệu đang bị ép.

Tên gọi của các quân Tốt

Mỗi Tốt được gọi theo quân đứng sau nó ở thế ban đầu. Tốt đứng trước Vua gọi là tốt Vua, tốt đứng trước Hậu gọi là tốt Hậu, và cứ thế:

Cách gọi này giúp mô tả thế cờ nhanh gọn mà không cần chỉ từng ô — xem thêm thuật ngữ cờ vua và cách ghi biên bản cờ vua.

Vì sao nên học phần này trước khi học khai cuộc?

Phần này nghe có vẻ khô khan, nhưng nó là ngôn ngữ mà mọi bài giảng cờ vua dùng. Khi huấn luyện viên nói *"đừng đẩy tốt biên, hãy tranh trung tâm rồi nhập thành về cánh Vua"*, một đứa trẻ chưa biết các khái niệm trên sẽ không hiểu gì cả.

Ở Athena, các khái niệm này được dạy ngay trong những buổi đầu của cấp Cơ bản, bằng trò chơi chứ không bằng lý thuyết suông — ví dụ thi xem ai đặt Mã vào ô khống chế được nhiều ô nhất. Xem lộ trình 5 cấp độ hoặc đăng ký học thử miễn phí.

Thầy Đặng Duy Linh

HLV trưởng · AGM

Kiện tướng Quốc giaArena Grand Master – AGM (FIDE Online Arena)

Kiện tướng Quốc gia, Arena Grandmaster (AGM), ELO FIDE 2128 — HLV trưởng CLB Cờ Vua Athena, chịu trách nhiệm chuyên môn và định hướng đào tạo toàn hệ thống. Xem hồ sơ & chứng chỉ →